Bebeğinin ilk kelimesi kalbinde ayrı bir yere sahip. Sonra her gün yeni bir kelime, ardından ilk cümleler gelir. Bu süreçte en sık sorulan soru şu: Benim çocuğum zamanında mı konuşuyor? Bu rehber ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC) ve Amerikan Pediatri Akademisi (AAP) bilgilerine dayanıyor.
**Basamaklar ne anlatır?** CDC'ye göre gelişim basamakları, çocukların çoğunun, yani yüzde 75 ya da daha fazlasının belli bir yaşa kadar yapabildiği şeylerdir. AAP de çocukların farklı hızlarda geliştiğini, basamakların yalnızca birer yol gösterici olduğunu hatırlatıyor. Bu yüzden kaynaklar arasında küçük farklar görebilirsin: AAP 2 yaşında çoğu çocuğun yaklaşık 50-100 kelime söylediğini belirtirken, CDC çocukların en az yüzde 75'inin ulaştığı sınırı esas aldığı için yaklaşık 50 kelimeyi 30. aya koyuyor. Bebeğini başka çocuklarla değil, bu basamaklarla karşılaştır.
**18 ayda (CDC):** • "Anne" ve "baba" dışında üç ya da daha fazla kelime söylemeye çalışır. • Jest kullanmadan verilen tek adımlı yönergeleri izler. Örneğin "Onu bana ver" dediğinde oyuncağı uzatır.
**2 yaşında (AAP):** • "Baba gitti", "bebek benim", "hepsi bitti" gibi birkaç iki kelimelik söz öbeği kurar. • Belki "Ben su istiyorum" gibi birkaç üç kelimelik cümle de kurar. • Yaklaşık 50-100 kelime söyleyebilir. • Pek çok vücut bölümünü ve sık kullanılan nesneyi gösterir. • "Bardağını masaya koy" gibi tek adımlı bir yönergeyi jest olmadan izler. • Söyledikleri, başkaları tarafından yaklaşık yarı yarıya anlaşılır.
**30 ayda (CDC):** • Yaklaşık 50 kelime söyler. • "Köpek koş" gibi biri eylem bildiren iki ya da daha fazla kelimeyi bir araya getirir. • Kitapta gösterip "Bu ne?" diye sorduğunda nesnelerin adını söyler. • "Ben", "bana", "biz" gibi kelimeler kullanır.
**3 yaşında (CDC):** • En az iki karşılıklı söz alışverişiyle seninle sohbet eder. • "Kim", "ne", "nerede", "neden" soruları sorar. • Resimde ya da kitapta ne olduğunu, örneğin "koşuyor", "yiyor" diye anlatır. • Sorulduğunda adını söyler. • Çoğu zaman başkalarının anlayabileceği kadar net konuşur.
**İki dilli büyümek gecikmeye yol açmaz:** Evde Türkçenin yanında başka bir dil de konuşuluyorsa içini rahat tut. AAP'ye göre birden fazla dil duymak iletişim gelişiminde gecikmeye ya da konuşma bozukluğuna yol açmaz ve çocuğun kafasını karıştırmaz. Basamaklar kaç dil duyarsa duysun aynıdır. İki dilli bir çocuğun kelimelerini sayarken iki dili birlikte say: Toplam kelime sayısı, tek dil öğrenen yaşıtınınkiyle aşağı yukarı aynı olmalı. Dilleri bir cümlede karıştırmak normaldir, AAP'ye göre çocuklar genellikle 3 yaş civarında dillerini ayırabilir. AAP, ebeveynlerin çocukla en rahat ettikleri dilde konuşmasını öneriyor.
**Dili nasıl desteklersin?** CDC ve AAP'nin önerileri: • Bol bol konuş, oyna ve birlikte kitap oku. • Onun söylediğine ekle: "Hav" derse "Evet, bu bir köpek. Köpek hav hav der" de. • Mümkünse yüzüne dönüp göz hizasına inerek konuş. • "Bu ne?", "Resimde ne oluyor?", "Sonra ne olacak?" gibi sorular sor. • Basit şarkılar ve tekerlemeler öğret. • CDC, 2 yaşından küçüklere görüntülü görüşme dışında ekran önermiyor. 30 ay ve 3 yaşta ekranı, bir yetişkin yanındayken izlenen bir çocuk programıyla günde en fazla 1 saatle sınırlamayı, 3 yaşta da çocuğun odasına ekran koymamayı öneriyor.
**İşitmeyi unutma:** AAP'ye göre dil gecikmesi bazen işitme kaybının, başka alanlardaki gelişim gecikmesinin ya da otizm spektrum bozukluğunun bir işareti olabilir. Bu yüzden doktor bir işitme testi isteyebilir ve dil ve konuşma terapistine yönlendirebilir. Örneğin araba kornasını ya da kedi miyavlamasını duyuyor gibi görünüp adını seslendiğinde tepki vermemesi doktorla paylaşman gereken bir işarettir.
**Ne zaman doktora?** CDC "Bekleme" diyor. Şu durumlarda çocuk doktoruna ya da aile hekimine başvur ve gelişim taraması iste: • Çocuğun bu basamaklardan bir ya da daha fazlasına ulaşmadıysa, örneğin 18 ayda "anne" ve "baba" dışında en az üç kelime denemiyorsa • Önceden yaptığı bir beceriyi kaybettiyse, konuşmayı bıraktıysa • Senin odada olduğunu fark etmiyor gibiyse ya da bazı seslere tepki vermiyorsa • Yalnız oynamayı tercih edip başkalarını duymazdan geliyorsa • Alfabeyi ya da reklam şarkılarını söyleyebildiği halde istediği bir şeyi kelimelerle isteyemiyorsa • İçinde başka bir endişe varsa AAP'ye göre doktor "merak etme, yetişir" dese de içine sinmiyorsa ikinci bir görüş almak ya da dil ve konuşma terapistine başvurmak doğru. AAP, gecikme olsa bile erken desteğin büyük fark yaratabileceğini vurguluyor.
Sevgili anne, çocuğunla geçirdiğin her sohbet, okuduğun her masal, söylediğin her ninni onun dil hazinesine eklenen bir kelime. Onu en iyi sen tanıyorsun. İçinde bir soru varsa sormaktan çekinme, sesinin değerini de hiç unutma.
